windwijzers in amsterdam – schepen

Oude stadhuis (afgebroken)

Op oude afbeeldingen is te zien dat vrijwel alle belangrijke gebouwen van de stad Amsterdam een windwijzer hadden in de vorm van een scheepje. Zó belangrijk was de scheepvaart en alles wat erbij kwam kijken.

het oude stadhuis op de dam
windvaan oude stadhuis, detail
andere windvaan van hetzelfde stadhuis, beeldbank stadsarchief nr 010001000051 datering 1570, maar er zijn meer verschillen
op de kaart van antonisz uit 1544

Het oude stadhuis stond aan de westkant van de Dam. De torenspits is in 1615 afgebroken, de rest van het gebouw is in 1652 afgebrand. Het nieuwe, grote stadhuis was nog niet klaar en het stadsbestuur nam tot die tijd zijn intrek in het Prinsenhof.

Afmetingen: 246×154 mm. Prent vervaardigd door Claes Jansz Visscher (1587-1652). Collectie Stadsarchief Amsterdam. Datering 1606 ca. t/m 1615


Paleis op de Dam (Stadhuis)

Voordatde stadsuitbreidingen in de negentiende eeuw gerealiseerd waren, zal het imposante Stadhuis al van verre zichtbaar geweest zijn, met zijn groene koepel en enorme gouden windwijzer. Eigenlijk is dat nog steeds zo. Op onverwachte plaatsen kun je het soms ineens weer even zien. Zoals langs de Amstel, als je dicht langs de Hermitage loopt.

uitzicht op het voormalig stadhuis vanaf de amstel bij de blauwbrug
een enorm grote trotse windwijzer op het enorme stadhuis uit ca 1650
schildering in de oudekerk

stadszegel op kopergravure uit ca. 1650; beeldbank stadsarchief; voor volledige gegevens, klik op de afbeelding

Somtijds is ‘t niet het wapen [afgebeeld], maar het zegel, gelijk te Amsterdam het, Koggeschip, wat thans, nu het stadhuis in een Paleis herschapen is, vrij zonderling staat. (JvL 292)

Een koggeschip met twee figuren met vlaggen met de drie andreaskruisen verwijzen naar een van de stichtingslegenden van de stad, als beschreven in Een kleine geschiedenis van Amsterdam, van Geert Mak: “Een ridderverhaal. Het gaat over een Noorse koningszoon die na een schipbreuk door de heidense Friezen bijna werd gedood en op het laatste nippertje werd gered door een christen, een Friese visser, Wolvert. Samen vluchtten ze in de boot van Wolvert, maar op het Flevomeer kwamen ze opnieuw in een vreselijke storm terecht. De koninigszoon deed toen de gelofte dat hij een stad zou stichten op de plaats waar Wolferts scheepshond, als ze ooit nog veilig aan land zouden komen, zich te rusten zou leggen.” (Het gebed werd verhoord) Alleen op de schildering in de Oude Kerk is de (kees)hond te zien.

windwijzer gezien vanaf de achterkant
op het dak van het huidige stadhuis, de stopera, geen windwijzer maar een bos antennes

stadhuis vanaf de NZ voorburwal met atlas

detail uit een ets uit het laatste decennium van de XVIIe eeuw; beeldbank stadsarchief


Prinsenhof (hotel The Grand)

een van de vier driemasters van het prinsenhof

Tot windwijzer zag men op de gebouwen der beide Compagnieën (VOC en WIC) niet zelden een driemaster. (JvL p. 292)

wapen van de admiraliteit onder de windwijzer
wapen van de admiraliteit in het tympaan van het prinsenhof

zie ook ceciliaklooster

Het huidige Prinsenhof is het oude Admiraliteitshuis, op de plaats van het St Cecilaklooster. Na de alteratie (1578) werd er een gastenverblijf ingericht voor vorsten en andere belangrijke bezoekers van de stad. In 1662 zette de Admiraliteit een groot gebouw neer met vier windwijzers: oorlogsschepen met kanonnen. Twee ervan staan er nog. In 1926 is het Prinsenhof in Amsterdamse Schoolstijl is verbouwd en uitgebreid. Tussen 1808 en de ingebruikname van de Stopera was dit het Stadhuis. Oudezijds Voorburgwal. 197

leeuwen met wapen op de admiraliteitslijnbaan op de oostenburgergracht

d’admiralyteyts huys, het prinsenhof, ets van de voorgevel aan de binneplaats; 1662, collectie atlas dreesman; beeldbank stadsarchief; voor een vergroting, klik op de afbeelding
detail van de ets
detail uit de prent hieronder van 1663
links de windwijzer van het stedelijk museum, rechts een van het prinsenhof

Het is (nog) niet mogelijk om beide windwijzers onder dezelfde hoek te fotograferen.

Het schip van het Stedelijk Museum is een van de vier van het Prinsenhof. Waar zijn de twee ontbrekende originelen?

beeldbank stadsarchief nr 010009001798

Deze foto komt uit de Beeldbank van het Stadsarchief, zonder nadere informatie. De linker moet er wel een te zijn van het Prinsenhof. En de rechter? Datering 1944, de datum van de foto, uit het Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening en rechtsvoorganger

Het krantenknipsel komt van Delpher

Het Parool 8 januari 1952


Stedelijk Museum

windwijzer stedelijk museum

de vier windwijzers op hete prinsenhof, 1663 – La Cour du Prince ou College de l’Admirale – Het Princen Hof


Schreierstoren

koggeschip op de Schreierstoren
detail van de tekening van 1620-1640

op de kaart van antonisz uit 1544

Het scheepje staat zo te zien dus al eeuwen op de Schreierstoren. Het origineel of is het een kopie?

Ook het torentje links op de afbeelding hieronder lijkt een scheepje als windwijzer te hebben.

Hoek Gelderse Kade – Prins Henkkade

schreijers hoeks tooren, tekening collectie Van Eeghen, 1620-1640; beeldbank stadsarchief; voor volledige beschrijving en vergroting, klik op de afbeelding – de schreije toren, die met elk been in een anderen gracht staat, als een ruiter schrijlings op zijn paard


Scheepvaarthuis (hotel Amrath)

scheepvaarthuis (amrath-hotel) t
de windwijzier op destoepa boven de ingang

Het voormalige Scheepvaarthuis, nu Hotel Amrath, staat op de hoek van de Prins Hendrikkade en de Binnenkant.

Het torentje boven de ingang, dat doet denken aan een stoepa is een van de vele verwijzingen naar de kunst van Indonesië.


Hugo de Vrieslaboratorim (Hortus Botanicus)

windwijzer op het Hugo de Vrieslaboratorim

Hugo de Vrieslaboratorium bij de Hortus aan de Plantage Middenlaan. Architect JM van der Mey, 1910-1912. Gebouwd in opdracht van de UvA als gebouw voor bijzondere plantkunde. Nu genaamd de Groene Plantage.

Het krantenknipsel komt van Delpher

Hugo de Vrieslaboratorium gezien vanuit de Plantage Parklaan, ongeveer ter hoogte van het huis waar De Vries heeft gewoond

Parool 4 april 1986


(voormalig) Noordhollands koffiehuis

windwijzer noordhollands koffiehuis
Het Parool 17 februari 1981

Het krantenknipsel is afkomstig van Delpher


Effectenbeurs Beursplein 5

gezien vanaf het oudekerksplein
vanaf beursplein met kraai op het kraaiennest


Rijksmuseum

in de tuin van het rijksmuseum, herkomst rijksmuseum.nl


Lloyd Hotel

windwijzer lloyd hotel
lloyd hotel, achterzijde

Het Lloyd Hotel is tussen 1918 en 1921 gebouwd in opdracht van de KHL, de Kon. Hollandsche Lloyd naar een ontwerp van Evert Breman. Tot 1936 werden er landverhuizers ondergebracht, voornamelijk Oosteuropese joden die op de vlucht waren voor de pogroms, en hoopten op een beter leven in Zuid-Amerika. Tijdens de oorlog was het een gevangenis en werden er onder anderen februaristakers opgesloten. Ook na de oorlog heeft het nog lang als gevangenis gefunctioneerd.


Geldersekade 8 / Oudezijds Kolk 1

Geldersekade 8? met windscheepje. Ets naar tekening van J. de Beijer. Datering voorstelling: 1770. Uit: “Atlas van de Waereldberoemde koopstad Amsterdam, bij J.B. Elwe 1804“. Techniek: ets. Beeldbank Stadsachief. Voordat de gevel werden vervangen door een lijstgevel rond 1775
detail windwijzer
vanaf de prins hendrikade
vanaf de kolksluis
geldersekade
gelderskade bij de schreierstoren

De prachtige 18de eeuwse panden Geldersekade 4, 6 en 10 hadden aan de voorkant vlak achter de hoge, rechte kroonlijst een uitzichtplat. ” bron: Els van Wageniningen, Geldersekade, 2002, p 72

Nog een citaat uit dit boek, een citaat van Jan Wagenaar, die hier in de 18e eeuw over schreef “Ook is dit Plat eene zeer geschikte plaats tot het doen van waarnemingen omtrent de hemelse lichaamen.

De woningen aan de westkant van de Gelderse kade keken uit over de haven. De panden aan dit gedeelte van de kade lopen door tot aan de Oudezijds Kolk.

De witte verhoging is te zien op een foto van rond 1870, Het prieeltje met de windwijzer dateert waarschijnlijk uit de 20ste eeuw. Op een foto uit 1968 is vaag een windwijzer te zien.

geldersekade 8



Vierde Haarlemmerpoort

windwijzer haarlemmerpoort
1638 detail, uit beeldbank stadsarchief

De vierde Haarlemmerpoort, gebouwd in 1615, op het Haarlemmerplein. Ontworpen door Hendrick de Keyser en wegens bouwvalligheid afgebroken in 1837. Bron: Wikipedia


Prinseneiland


(voormalige) Sint Pieters Vleeschhal

windwijzer op de voormalige sint pietersvleeshal aan de kant van de nes
gevelsteen sint pieters vleeshal, de keurmeesters van het vlees

ossekoppen aan de kant van de oudezijds voorburgwal

Op dit terrein stond tot in de zestiende eeuw het Sint Pietersklooster. Het oudste nog bestaande stuk van de vleeshal staat aan de Oudezijds Voorburgwal (1779 A. van de Hart) en wordt gesierd door ossenkoppen. De laatste gebruiker van het enorme gebouw was Hudson Bay. Eerder heeft hier o.a. een politiepost gezeten en de gemeentegiro.



Levantkade

windwijzer levantkade
levantkade bij de blauwhoofdbrug
het vlaggetje met de keizers­kroon aan de fokke­mast


Klein Dantzig (volkstuin in de watergraafsmeer)

scheepje op eenw kweekkas in volkstuincomplex klein dantzig


verder naar andere windwijzers: