windwijzers in amsterdam

met de wind kwam de welvaart en tijd werd geld

van links naar rechts de grootste torens: montelbaanstoren, zuidertoren, schreierstoren(tje), oudekerkstoren, regulierstoren, beurs van h. de keijser, raadhuis, nieuwe kerk, haringpakkerstoren. Prent uit de Collectie Atlas Dreesman, 1615-1617, detail. Beeldbank Stadsarchief. Klik op de afbeelding voor het volledige bestand.
Op den top van den achtergevel stond een windvaan, dat voorwerp dat de mensch, als een naïve bekentenis, ten teeken en zinnebeeld zijner rusteloosheid en veranderlijkheid boven zijne woningen opricht, als de vlag waaronder hij vaart. Carel Vosmaer, Eenige schetsen p. 91, 1860

(wordt vervolgd en uitgebreid)

Een deel van de informatie hieronder is afkomstig uit “De uithangteekens” door J. van Lennep en J. ter Gouw, te vinden in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. Dit is aangegeven met “JvL”.


Tritons en meermannen

JvL 31 en 394

Montelbaanstoren

windwijzer van de montelbaanstoren, meerman met schild
tegeltje meerman
triton met schild op een oud tegeltje

kinkhoorn, foto wikipedia

De Uithangteekens schrijft hierover: “de Montelbaanstoren heeft nog den gewapenden Meerman, herinnerende den tijd, toen die toren aan een uithoek tegen ‘t Y stond, en tegenover zich de werven en de magazijnen had der Admiraliteit en der Oostindische Compagnie, waar toen de echte meermannen werden uitgerust.“(JvL 293)

Een meerman als windwijzer op de Montelbaanstoren, half mens half vis. Zomaar een meerman of een triton? Triton was een zoon van Amphitrite en Poseidon. Hij reed over het water met paarden en zeemonsters en blies op de kinkhoorn, een schelp, om te golven tot bedaren te brengen. Maar deze meerman heeft een schild en een zwaard net als op het afgebeelde tegeltje.

Waarom een meerman of triton op de toren? Om de zee te kalmeren, maar ook een verwijzing naar de oudheid. De oudst bekende windwijzer was een Triton, die één à twee eeuwen voor het begin van onze jaartelling op een toren stond in Athene: de toren van de winden. De toren is achtkantige en precies op de acht windstreken gebouwd, en zo fungeert de hele toren als uurwerk. (bron: Wikipedia). Ook de Montelbaanstoren is achtkantig, althans het bovendeel, maar het noorden zit ongeveer tussen de wijzerplaten aan de kant van de Binnenkant.

Tot nu toe heb ik niet veel afbeeldingen gevonden van een meerman met schild, terwijl er op meerdere plaatsen in Amsterdam zijn Tritons met of zonder schelp te vinden zijn, bijvoorbeeld op de Herengracht 504-508, Keizersgracht 615 en de KNSM-laan, maar ook op het Paleis op de Dam.

Maar sinds wanneer zit Triton op de Montelbaanstoren? Wellicht al vanaf het begin van de zeventiende eeuw, toen de spits op de toren is gezet (prent lLudof Bakhuysen hieronder). Op de meeste oude prenten is de windwijzer niet meer dan een vage vlek. De wijzer is met het blote oog ook niet heel duidelijk te zien. Als er iets meer te zien is dan een vlek, staat er meestal een haan.

Hoek Oudeschans-Kromme Waal

montelbaanstoren, 2019
montelbaanstoren
detail uit: montel­baans­toren en de oudeschans, ludolf bak­huysen, 1641-voor 1685, rijksmuseum

montelbaanstoren
detail uit: gezicht op de oudeschans te amsterdam, jan smit, ca 1750-1799
gezicht op de mont-albaanstoren
detail uit: gezicht op de oude schans en de mont-albaanstooren, uit. pieter schenk, tussen 1710-11 of 1757-66,, rijksmuseum
montelbaanstoren
detail uit: montelbaanstoren, jan willem lindeman, 1896-1943, rijksmuseum
de bol van de toren

Op foto’s van Cor Jaring uit 1970 is waar­schijnlijk wind­wijzer Triton te ontwaren. Deze foto’s zijn te zien in de Beeldbank van het Stadsarchief

<p id=”keyser”></p>


Beurs Hendrick de Keyser (afgebroken)

Jacob van Lennep: “Toen, vóór 1668, de Amsterdamsche Beurs nog met een tamelijk hoogen toren voorzien was, voerde deze een Meerman met schild en zwaard tot windwijzer; – denkelijk een zinspeling op den toestand in den tijd der stichting, toen de koopvaardij gewapend werd gedreven.” (p. 292)

De beurs van Hendrick de Keyser is gebouwd tussen 1608 en 1611 – in dezelfde periode als de spits van de montelbaanstoren en de haringpakkerstoren, die (waarschijnlijk) ook van Hendrick de Keyserzijn. Alledrie met een bijzondere windwijzer: twee Tritons en een haring. De beurs was gedeeltelijk gebouwd op brugbogen, die uiteindelijk niet bestand bleken tegen het gewicht van het gebouw. De beurs is in 1837 gesloopt. Alleen het Beurspoortje aan het Rokin herinnert nog aan de beurs. Op Wikipedia is een uitgebreid lemma gewijd aan de zeer interessante geschiedenis van het gebouw.

Oostkant van de Dam-Rokin

De triton op de toren van de beurs van Hendrick de Keyser hierboven komt van de ets en gravure uit de collectie Atlas Spitsgerber. Ets en gravure van Bolswert, Boetius Adamsz., Colijn, Michiel (uitgever van 1608-1635) en is gedateerd op 1609. De windwijzer is ook op vele andere afbeeldingen van de beurs terug te vinden.


Ceciliaklooster (hotel The Grand)

Windwijzer op de dakruiter van het voormalig Ceciliaklooster, nu onderdeel van hotel The Grand, voor die tijd dus van het stadhuis, en daarvoor van de Admiraliteit.

De dakruiter is te zien vanuit de binnenplaats van het hotel en enigszins vanaf de Oudezijds Voorburgwal.

Jacob van Lennep schrijft hierover: “… heeft het spits torentje op het hedendaagsche Stadhuis een Triton tot windwijzer, en wel, omdat in het oude St. Ceciliën-kerkje, waarop dit torentje stond, weleer ‘’t Comptoir van ‘t Convooi’ gevestigd was.” (JvL 292)


Schepen

Oude stadhuis (afgebroken)

Op oude afbeeldingen is te zien dat vrijwel alle belangrijke gebouwen van de stad Amsterdam een windwijzer hadden in de vorm van een scheepje. Zó belangrijk was de scheepvaart en alles wat erbij kwam kijken.

het oude stadhuis; klik op de afbeelding voor een vergroting
wiidvaan, detail

Het oude stadhuis stond aan de westkant van de Dam. De torenspits is in 1615 afgebroken, de rest van het gebouw is in 1652 afgebrand. Het nieuwe, grote stadhuis was nog niet klaar en het stadsbestuur nam tot die tijd zijn intrek in het Prinsenhof.

Afmetingen: 246×154 mm. Prent vervaardigd door Claes Jansz Visscher (1587-1652). Collectie Stadsarchief Amsterdam. Datering 1606 ca. t/m 1615


Paleis op de Dam (Stadhuis)

Voordatde stadsuitbreidingen in de negentiende eeuw gerealiseerd waren, zal het imposante Stadhuis al van verre zichtbaar geweest zijn, met zijn groene koepel en enorme gouden windwijzer.Eigenlijk is dat nog steeds zo. Op onverwachte plaatsen kun je ze soms ineens weer even zien. Zoals langs de Amstel, als je dicht langs de Hermitage loopt.

uitzicht op het voormalig stadhuis vanaf de amstel bij de blauwbrug
een enorm grote trotse windwijzer op het enorme stadhuis uit ca 1650
stadszegel op kopergravure uit ca. 1650; beeldbank stadsarchief; voor volledige gegevens, klik op de afbeelding

Somtijds is ‘t niet het wapen [afgebeeld], maar het zegel, gelijk te Amsterdam het, Koggeschip, wat thans, nu het stadhuis in een Paleis herschapen is, vrij zonderling staat. (JvL 292)

Een koggeschip met twee figuren met vlaggen met de drie andreaskruisen verwijzen naar een van de stichtingslegenden van de stad, als beschreven in Een kleine geschiedenis van Amsterdam, van Geert Mak: “Een ridderverhaal. Het gaat over een Noorse koningszoon die na een schipbreuk door de heidense Friezen bijna werd gedood en op het laatste nippertje werd gered door een christen, een Friese visser, Wolvert. Samen vluchtten ze in de boot van Wolvert, maar op het Flevomeer kwamen ze opnieuw in een vreselijke storm terecht. De koninigszoon deed toen de gelofte dat hij een stad zou stichten op de plaats waar Wolferts scheepshond, als ze ooit nog veilig aan land zouden komen, zich te rusten zou leggen.” (Het gebed werd verhoord) Maar op geen van beide afbeeldingen is de (kees)hond te zien.

windwijzer gezien vanaf de achterkant
op het dak van het huidige stadhuis, de stopera, geen windwijzer maar een bos antennes

stadhuis vanaf de NZ voorburwal met atlas

detail uit een ets uit het laatste decennium van de XVIIe eeuw; beeldbank stadsarchief


Prinsenhof (hotel The Grand)

Een fluitschip op het Prinsenhof, met een groot deel van de zeilen gestreken

Het huidige Prinsenhof is het oude Admiraliteitshuis dat in 1926 in Amsterdamse Schoolstijl is verbouwd en uitgebreid. Het heeft tussen 1808 en de ingebruikname van de Stopera dienst gedaan als Stadhuis.

Oudezijds Voorburgwal.

d’admiralyteyts huys, het prinsenhof, ets van de voorgevel aan de binneplaats; 1662, collectie atlas dreesman; beeldbank stadsarchief; voor een vergroting, klik op de afbeelding
detail van de ets


Schreierstoren

detail van de tekening van 1620-1640

Het scheepje – koggeschip? – staat dus al eeuwen op de Schreierstoren. Zou het origineel er nog staan, of is het een kopie?

Ook het torentje links op de afbeelding hieronder lijkt een scheepje als windwijzer te hebben.

Hoek Gelderse Kade – Prins Hendrikkade

schreijers hoeks tooren, tekening collectie Van Eeghen, 1620-1640; beeldbank stadsarchief; voor volledige beschrijving en vergroting, klik op de afbeelding – de schreije toren, die met elk been in een anderen gracht staat, als een ruiter schrijlings op zijn paard


Scheepvaarthuis (hotel Amrath)

scheepvaarthuis (amrath-hotel) t

Het voormalige Scheepvaarthuis, nu Hotel Amrath, staat op de hoek van de Prins Hendrikkade en de Binnenkant.


Hugo de Vrieslaboratorim (Hortus Botanicum)

windwijzer op het Hugo de Vrieslaboratorim
Hugo de Vrieslaboratorium gezien vanuit de Plantage Parklaan, ongeveer ter hoogte van het huis waar De Vries heeft gewoond

Hugo de Vrieslaboratorium bij de Hortus aan de Plantage Middenlaan. Architect JM van der Mey, 1910-1912. Gebouwd in opdracht van de UvA als gebouw voor bijzondere plantkunde. Nu genaamd de Groene Plantage.


(voormalig) Noordhollands koffiehuis

windwijzer noordhollands koffiehuis


Effectenbeurs Beursplein 5

gezien vanaf het oudekersplein
vanaf beursplein met kraai op het kraaiennest


Rijksmuseum

in de tuin van het rijksmuseum, herkomst rijksmuseum.nl


Lloyd Hotel

windwijzer lloyd hotel (klik voor vergroting)
lloyd hotel, achterzijde (klik voor vergroting)

Het Lloyd Hotel is tussen 1918 en 1921 gebouwd in opdracht van de KHL, de Kon. Hollandsche Lloyd naar een ontwerp van Evert Breman. Tot 1936 werden er landverhuizers ondergebracht, voornamelijk Oosteuropese joden die op de vlucht waren voor de pogroms, en hoopten op een beter leven in Zuid-Amerika. Tijdens de oorlog was het een gevangenis en werden er onder anderen februaristakers opgesloten. Ook na de oorlog heeft het nog lang als gevangenis gefunctioneerd.


Geldersekade 8 / Oudezijds Kolk 1

Geldersekade 8? met windscheepje. Ets naar tekening van J. de Beijer. Datering voorstelling: 1770. Uit: “Atlas van de Waereldberoemde koopstad Amsterdam, bij J.B. Elwe 1804“. Techniek: ets. Beeldbank Stadsachief. Voordat de gevel werden vervangen door een lijstgevel rond 1775
detail windwijzer
vanaf de prins hendrikade
vanaf de kolksluis (klik voor vergroting)
geldersekade
gelderskade bij de schreierstoren (klik voor vergroting)

De prachtige 18de eeuwse panden Geldersekade 4, 6 en 10 hadden aan de voorkant vlak achter de hoge, rechte kroonlijst een uitzichtplat. ” bron: Els van Wageniningen, Geldersekade, 2002, p 72

Nog een citaat uit dit boek, een citaat van Jan Wagenaar, die hier in de 18e eeuw over schreef “Ook is dit Plat eene zeer geschikte plaats tot het doen van waarnemingen omtrent de hemelse lichaamen.

De woningen aan de westkant van de Gelderse kade keken uit over de haven. De panden aan dit gedeelte van de kade lopen door tot aan de Oudezijds Kolk.

De witte verhoging is te zien op een foto van rond 1870, Het prieeltje met de windwijzer dateert waarschijnlijk uit de 20ste eeuw. Op een foto 1968 is vaag een windwijzer te zien.

geldersekade 8


Prinseneiland


(voormalige) Sint Pieters Vleeschhal

windwijzer op de voormalige sint pietersvleeshal aan de kant van de nes
gevelsteen sint pieters vleeshal, de keurmeesters van het vlees

ossekoppen aan de kant van de oudezijds voorburgwal

Op dit terrein stond tot in de zestiende eeuw het Sint Pietersklooster. Het oudste nog bestaande stuk van de vleeshal staat aan de Oudezijds Voorburgwal (1779 A. van de Hart) en wordt gesierd door ossenkoppen. De laatste gebruiker van het enorme gebouw was Hudson Bay. Eerder heeft hier o.a. een politiepost gezeten en de gemeentegiro.


Klein Dantzig

scheepje op een kweekkas in volkstuincomplex klein dantzig


Hanen

(leeg vak? even klikken) kraaiende haan

Op Kerktorens (behalve op die der Lutherschen) zag men al van ouds het Haantje. Over dat wakkere Haantje zijn al zoo vele verklaringen gegeven, dat men nu niet meer weet of ‘t een Kristelijk symbool is, dat den haan van Petrus, of wel een herinnering van de les: ‘Waakt en bidt’ voorstelt, – dan wel of ‘t van Gallischen, Noord-Germaanschen, Oud-Siciliaanschen of Oud-Persischen oorsprong, of wel van den Kretenzer Zeus herkomstig is. Maar zoo veel is zeker, dat het gebruik der Haantjes op kerktorens hier te lande al vrij oud is, en dat is ons voor ‘t oogenblik genoeg. (JvL 291)


Oudekerkstoren

windwijzers oude kerk amsterdam, haan en engel met bazuin, verwijzing naar het laatste oordeel
oude kerk amsterdam
de oude kerk – de haan staat op de linker toren, in het midden op de dakruiter de andreaskruisen en helemaal rechts op het dak van het koor de engel
en de haan is van de torenspits gevlogen
oudekerkstoren
carillon in de steigers – januari 2021

dakruiter oude kerk met stadswapen
andreaskruisen oude kerk


Zuidertoren

windwijzer zuidertoren amsterdam
zuidertoren amsterdam, bol
bol zuidertoren


Nieuwe Kerk

windwijzer nieuwe kerk amsterdam


Oosterkerk

windwijzser oosterkerk
oosterkerk amsterdam


Westertoren

torenhaan westertoren
Afnemen van de torenhaan en de torenbal van de westergoren om ze opnieuw te vergulden. 1922, foto Spraarnestad


Munt (Regulierstoren)

bol van de munttoren (klik voor vergroting)

De Munttoren isde oude Regulierstoren, vroeger onderdeel van de Regulierspoort. Gebouwd in de vijftiende eeuw en in 1618 afgebrand. Net als de andere vestingtorens kreeg de Regulierstoren het een achthoekige onderstuk een spits naar ontwerp van Hendrick de Keijser (1619). Het beiaard dat nu in de Munttoren zit, komt uit de oude Beurs van H. de Keyser. Het is een van de Hemonycarillons van de stad.


Noorderkerk

windhaan noorderkerk
torentje noorderker


Posthoornkerk

torens van de posthoornkerk, gezien vanaf de brouwersgracht

Haan op de voormalige Posthoornkerk in de Haarlemmerstraat


Linnaeuskerk


Muiderpoort

haan muiderpoort (klik voor vergroting)

muiderpoort (klik voor vergroting)

Dit is de tweede Muiderpoort, gebouwd in 1770. nadat de oude poort uit 1663 in 1769 was ingezakt wegens problemen met de fundering. De poort was in architectonische zin het eerste belangrijke stadsgebouw van de 18de eeuw.

Op 9 oktober 1811 reed keizer Napoleon door de poort de stad binnen in een koets getrokken door acht witte paarden. Voor de gelegenheid stond er een speciale ereboog bij de poort. Bron Wikipedia.


Boomstraat

Een piepklein windhaantje in de boomstaat achter de noorderkerk

de haan zit op het huis met het bankje

Brouwerij De Haan

voormalige broouwerij de haan
geldersekade 109, brouwerij de haan, 1888

Op de hoek Geldersekade 109 – Recht Boomssloot stond van 1611 tot 1888 een bierbrouwerij. De eerste brouwerij die een stoommachine in gebruik nam (1858). Op de schoorsteen van de fabriek werd een haan geplaatst. Of het een windwijzer was of een stilzittende haan is niet te zien op de afbeelding.

De tekening is van J.M.A Rieker, 1888 te zien in de Beeldbank van het Stadsarchief


Oudezijds Voorburgwal 334



Wimpels en vanen

Op de torens van de Kasteelen der Edelen stonden Vaantjes tot windwijzers, natuurlijk ontleend aan de ontploken banieren. Die vaantjes gingen vervolgens over naar de Steden – en zoo zijn nog de weêrhaantjes en windvaantjes de twee meest algemeene vormen van windwijzers op torens, schoorsteenen en geveltoppen of in ‘t veld geplante staken. (JvL 292)

De Waag (Eerste Sint Antoniespoort)


Joods historisch museum (Nieuwe synagoge, neie sjoel)


Agnietenkapel


De Utrecht, Raadhuisstraat

windwijzer van de levernsverzekeringsmaatschappij utrecht
haan die verbannen is naar een lagere positie, maar die stevig van zich laat horen

Hoektoren van de winkelgalerij aan de Raadhuisstraat, gebouwd door de levens­verzekerings­maat­schappij utrecht. Architecten AL van Gendt en zonen.


Raadhuis Nieuwer-Amstel (voormalig stadsarchief)

Het Raadhuis van Nieuwer-Amstel dateert van 1892 en is gebouwd kort voor de annexatie door Amsterdam. Later werd het stadsarchief erin gehuisvest. En nu luxe appartementen.


Weesperzijde 29-31


<p id=”acac”></p>

Academische club

Sint Olofskapel


Overige vormen

Centraal Station

winwijzer centraal station, amsterdam


Ronde Lutherse Kerk

ronde lutherse kerk (klik voor vergroting)

Ronde Lutherse Kerk (1668-1671) was des tweede Lutherse Kerk, nadat de Oude Lutherse Kerk aan het Spui wegens de vele lutherse immigranten te klein geworden was. Architect Adriaan Dortsman. De koepel was oorspronkelijk met koper bekleed.


Wittenberg

windwijzer zwaan wittenberg
windwijzer zwaan wittenberg
torentje wittenberg amsterdam
torentje wittenberg amsterdam

De zwaan als symbool voor het lutherse geloof: de “ketterse” theoloog Johannes Hus (Tsjechisch voor Gans) werd in 1415 zou op de brandstapel hebben uitgeroepen hebben: “Jullie verbranden een gans, maar er zal een zwaan uit zijn as herrijzen“. Een eeuw later zou deze uitroep in verband worden gebracht met Maarten Luther. Wittenberg was de woonplaats van Luther.

De Wittenberg, eerder bekend onder de naam Evangelisch-Luthers Diaconie Oude Mannen- en Vrouwenhuis Amsterdam. Gebouwd in 1772 naar een ontwerp van Coenraad Hoeneker.


Corvershof (Nieuwe Herengracht)

windwijzer corvershof
corvershof, detail uit het fronton

windwijzer corvershof
corvershof amsterdam

Het Corvershof, gebouwd in 1622, was bestemd voor oudere christelijke echtparen en is nog steeds in bezit van de diaconie. De betekenis van de windwijzer zal dus vermoedelijk in de bijbel moeten worden gezocht. Citaten uit de statenvertaling

psalm 42:2 Gelijk een hert schreeuwt naar de waterstromen, alzo schreeuwt mijn ziel tot U, o God!

jesaja 35: 6 Alsdan zal de kreupele springen als een hert, en de tong des stommen zal juichen; want in de woestijn zullen wateren uitbarsten, en beken in de wildernis.

alliantiewapen corver – trip
fronton corvershof amsterdam


Postkantoor (Magna Plaza)

Een postbode te paard blazend op de posthoorn op het voormalig postkantoor aan de NZ Voorburgwal


Tropenmuseum

windwijzer tropenmuseum – zeemeermin, nyai loro kidul?
naga?
garoeda

Daken vol mythische indonesische figuren op het Tropenmuseum. De meeste wijzen geen wind.


Werkspoor


windwijzer werkspoor, oostenburg amsterdam

Windroosplein

paardenwindwijzer, windroosplein

Een paard als windwijzer op het balkon aan het Windroosplein, zijn gang lijkt het meest op de tölt


Herengracht 27

wijdwijzer herengracht 27
windwijzer herengracht 27

de windwijzer staat op het pand naast de hoge witte lijstgevel

De engel met bazuin verwijst naar de 7 bazuinende engelen in Openbaringen 8 – 11 in de bijbel,


Maquette van een ronde kerk

windwijzer van de maquette, de foto wordt binnekort vervangen door een scherpere

In de Oude Kerk staat een grote houten maquette van een ronde kerk, naar een ontwerp van een advocaat en amateur bouwkundige, Nicolaas Listingh (1630-1705). Het gebouw, dat nooit is gebouwd, was bedoeld voor de Botermarkt, het huidiger Rembrandtplein.

De eikenhouten maquette is vijf meter hoog, de toren had 90 meter hoog moeten worden.


Haringpakkerstoren (afgebroken)

Collectie Stadsarchief Amsterdam: tekeningen en prenten
Datering 1663

windvaan in de vorm van een haring

De haringpakkerstoren was een middeleeuwse vestingtoren aan het open havenfront bij het Singel. Aan de voet van de toren werd de haring gezouten en gekuipt door haringpakkers. Op de oorspronkelijke vestingtoren is in 1606 een torenspits geplaatst, net als op de Montelbaanstoren, en ook deze spits is vermoedelijk naar ontwerp van Hendrick de Keyser.

Wordt vervolgd en uitgebreid